İspanyolca fiil anlam/kullanış bakımından çeşitli gruplara ayrılıyor. Açıkcası Latince dillerin olmazsa olmazları yardımcı fiiller de bunların içinde yer alıyor.
İçindekiler
- Öznesi belirsiz olan fiiller
- 3.Tekil şahıs ,tek şahıslı fiiller
- Fiili oluşturanlar
- Fiil çekimleri
- Fiillerde çatı
- Fiil Kipleri
- Fiil zamanları
- Fiil türemesi
- Birkaç türemiş fiil
İspanyolca fiillerin anlamlarını ve kullanımlarını anlamak, dili etkili bir şekilde konuşmak ve anlamak için hayati önem taşır.
Örneğin:
- Temel fiiller: ser, estar, tener, hacer, ir, venir, decir, hablar, comer, vivir, poder, querer, deber, saber gibi en sık kullanılan fiiller.
- Belirli bir konuyla ilgili fiiller: Seyahat, yemek, alışveriş, iş vb. ile ilgili fiiller.
- Zamir fiiller: lavarse, despertarse, irse gibi fiiller.
- Düzensiz fiiller: Çekimleri kurallara uymayan fiiller.
- Belirli bir zaman kipinde kullanılan fiiller: Örneğin, subjuntivo (dilek-şart kipi) ile kullanılan fiiller.
Öznesi belirsiz olan fiiller
İspanyolca fiil anlam/kullanış bakımından İspanyolca’da “öznesi belirsiz” olarak adlandırılan bir grup fiil bulunmaktadır. Bu fiillerin öznesi, cümlede belirtilmez veya genel bir anlamda kullanılıyor. Bu fiiller, genellikle genellemeler, soyut fikirler, doğal olaylar veya mevsimsel durumlar gibi durumları ifade etmek için kullanılıyor.
Örnek olarak:
- Se dice que… (Söylenir ki…)
- Se sabe que… (Bilinir ki…)
- Se ve que… (Görülür ki…)
- Se entiende que… (Anlaşılır ki…)
- Se cree que… (Sanılır ki…)
- Se espera que… (Umulur ki…)
- Se suele decir que… (Genellikle söylenir ki…)
- Se nota que… (Fark edilir ki…)
- Se percibe que… (Hissedilir ki…)
Bu tür fiillerde, “se” takısı kullanılarak belirsiz bir özne ifade ediliyor. Sonrasında bu yapının kullanımıyla birlikte cümle genel bir anlam taşır ve özne belirtilmez. Örneğin, “Se dice que el español es un idioma hermoso” ifadesinde, “Söylenir ki İspanyolca güzel bir dil” anlamı vardır, ancak cümlede belirli bir özne belirtilmemiştir.
Bu tür fiiller, haberler, bilimsel bildiriliyor, genellemeler veya yaygın inanışları ifade etmek için sıklıkla kullanılıyor.
örneğin;
İçeceği söyleniyor.(kim? …cevap yok.belli değil)
Se dice que bebe.
örneğin;
Yapacağı söyleniyor.
Se dice que Hacer.
3.Tekil şahıs ,tek şahıslı fiiller
İspanyolca’da bazı fiiller sadece 3. tekil şahıs veya tek şahıs ile kullanılıyor. Bu fiillerin kullanımı genellikle belirli durumları veya alışkanlıkları ifade etmek için kullanılıyor. Örnek olarak;
Tekil Şahıs
- Llueve. (Yağmur yağıyor.)
- Nieva. (Kar yağıyor.)
- Amanece. (Gün doğuyor.)
- Anochece. (Akşam oluyor.)
- Sobresale. (Öne çıkıyor.)
- Falta. (Eksiklik var.)
- Gusta. (Hoşuna gidiyor.)
- Duele. (Ağrısı var.)
Bu fiillerde, 3. tekil şahıs zamiri olan “él/ella/usted” kullanılıyor ve genellikle doğal olayları, zamanı veya nesnelerin durumunu ifade etmek için kullanılıyor.
Tek Şahıslı Fiiller
- Duermo. (Uyuyorum.)
- Como. (Yiyorum.)
- Salgo. (Çıkıyorum.)
- Llego. (Geliyorum.)
- Hablo. (Konuşuyorum.)
- Trabajo. (Çalışıyorum.)
- Estudio. (Okuyorum.)
Bu fiillerde, sadece tek şahıs zamiri olan “yo” kullanılıyor ve kişisel eylemleri veya alışkanlıkları ifade etmek için kullanılıyor.
Bu fiiller, belirli şahısların davranışlarını, alışkanlıklarını veya durumlarını ifade etmek için kullanılıyor ve diğer şahıslarla kullanılmazlar. Bu fiillerin kullanımında, fiilin zamiri doğrudan belirtilir ve cümledeki kişiye göre çekimlenir.
örneğin; Nieva-kar yağıyor.
Burada özne belli ama kelimenin içinde gizli.
Kurallı fiiller
Her zaman normal zaman takıları alan ,kökleri değişmeyen fiillerdir.
Kuralsız fiiller
Kurallı fiillerin tersine kökleri değişen..bilinen zaman takıları haricinde takılar alan fiillerdir.
Mesela bazı fiiller sırf telafuzda kötü oluyor diye bazı harfleri değişir. Ama bunlar kuralsız değildirler.
| –Aer | Caer | düşmek (cayó) |
| -eer | leer | okumak (leyó) |
| -oer | Roer | kemirmek (royó) |
| -car | Tocar | dokunmak (toqué) |
| -cer | Vencer | yenmek (venzo) |
| -cir | Resarcir | telafi etmek(resarzo) |
| -gar | Pegar | yapıştırmak (pequé) |
| -ger | Recoger | toplamak ( recojo) |
| -gir | Dirigir | yönetmek ( dirijo ) |
| Quir | Delinquir | suç işlemek ( delinco) |
| Ñer | Tañer | çalgı çalmak(tañió) |
| ñir | Gruñir | homurdanmak ( gruñió) |
| Llir | Mullir | kabartmak ( mullió) |
İspanyolca fiil anlam/kullanış bakımından Bazı fiiller kuralsızdırlar. Ama bazılarına sadece telafuzu bozulmasın diye harf ekleniyor ya da değişik harf konur. Bunlar kuralsız görünse de kuralsız sayılmazlar.
İspanyolca’da “kuralsız fiiller” ya da irregular verbs olarak bilinen bazı fiiller, genellikle şimdiki zaman (presente), pretérito indefinido (di’li geçmiş zaman) ve futuro imperfecto (gelecek zaman) gibi zamanlarda kurallardan sapma gösterirler. Bu durumda, bu fiillerin kök ve çekimlerinde düzensiz değişiklikler görülebilir.
Örnek olarak:
Şimdiki Zaman (Presente)
| Şahıs (Türkçe) | Ser (Olmak) | Ir (Gitmek) |
|---|---|---|
| Ben (Yo) | soy | voy |
| Sen (Tú) | eres | vas |
| O (Él/Ella/Usted) | es | va |
| Biz (Nosotros/as) | somos | vamos |
| Siz (Vosotros/as) | sois | vais |
| Onlar (Ellos/as/Ustedes) | son | van |
Di’li Geçmiş Zaman (Pretérito Indefinido)
| Şahıs (Türkçe) | Tener (Sahip Olmak) | Hacer (Yapmak) |
|---|---|---|
| Ben (Yo) | tuve | hice |
| Sen (Tú) | tuviste | hiciste |
| O (Él/Ella/Usted) | tuvo | hizo |
| Biz (Nosotros/as) | tuvimos | hicimos |
| Siz (Vosotros/as) | tuvisteis | hicisteis |
| Onlar (Ellos/as/Ustedes) | tuvieron | hicieron |
Gelecek Zaman (Futuro Imperfecto)
| Şahıs (Türkçe) | Decir (Demek) | Poner (Koymak) |
|---|---|---|
| Ben (Yo) | diré | pondré |
| Sen (Tú) | dirás | pondrás |
| O (Él/Ella/Usted) | dirá | pondrá |
| Biz (Nosotros/as) | diremos | pondremos |
| Siz (Vosotros/as) | diréis | pondréis |
| Onlar (Ellos/as/Ustedes) | dirán | pondrán |
Bu örnekler, belirli fiillerin bu zamanlarda düzensiz çekimlere sahip olduğunu göstermektedir.
Fiili oluşturanlar
İspanyolcada bir fiili oluşturan temel unsurlar, Türkçedeki fiil kökü ve zaman/şahıs eklerine benzer bir yapıya sahiptir. Ancak İspanyolcada bu unsurlar biraz daha belirgin ve sistematiktir.
Kök (Raíz veya Radical):
- Fiilin temel anlamını taşıyan, değişmeyen kısmıdır.
- Mastar halindeki fiilden (-ar, -er, -ir ekleri atıldıktan sonra) elde edilir.
- Türkçedeki fiil köküne benzer.
Örnek olarak:
hablar (konuşmak) -> kök: habl-.
comer (yemek yemek) -> kök: com-.
vivir (yaşamak) -> kök: viv-.
tener (sahip olmak) -> kök: tien- (bazı çekimlerde değişir).
hacer (yapmak) -> kök: hac- (bazı çekimlerde değişir)
Zaman, Kip ve Şahıs Ekleri (Desinencias Verbales)
- Fiilin hangi zamanda (şimdiki, geçmiş, gelecek vb.), hangi kipte (bildirme, dilek-şart vb.) ve hangi şahısta (ben, sen, o vb.) çekimlendiğini gösteren eklerdir.
- Bu ekler, kök ve vokal temaya eklenerek fiilin çekimli halini oluşturur.
- Her zaman, kip ve şahıs için belirli ve düzenli ekler bulunur (düzenli fiillerde). Düzensiz fiillerde bu ekler değişebilir.
Takı
Fiilin köküne zamana göre gelen eklere takı diyoruz.
| Şahıs / Çoğul Durumu | Tekil (Singular) | Çoğul (Plural) |
|---|---|---|
| 1. Şahıs | Yok | -mos |
| 2. Şahıs | -s | -is |
| 3. Şahıs | Yok | -n |
Örnek fiillerle birlikte:
beb-o aldığı takı presente ‘o’
- Zaman takıları (olayın hangi zamanda olduğunu gösterir)
- Şahıs takıları (olay kim tarafından yapılmıştır)
| Fiil | Anlam | Şahıs / Çoğul Durumu |
|---|---|---|
| Bebo | Ben içerim. | 1. Şahıs, Tekil |
| Bebes | Sen içersin. | 2. Şahıs, Tekil |
| Bebe | O içer. | 3. Şahıs, Tekil |
| Bebemos | Biz içeriz. | 1. Şahıs, Çoğul |
| Bebéis | Siz içersiniz. | 2. Şahıs, Çoğul |
| Beben | Onlar içer. | 3. Şahıs, Çoğul |
ÖRNEK
BEBER : içmek
KÖK : beb
BEBES : Şimdiki zaman 2. Tekil şahıs çekimi
Beb-er /beb-e-s
–e : zaman takısı
–s : şahıs takısı
–er : mastar takısı
fiil özelliği : mastar takısı çıktıktan sonra kalan sesli harftir. ‘e’
Mastar ekleri üçe ayrılıyor.
| Fiil özelliği | Mastar eki |
|---|---|
| a | -ar |
| e | -er |
| i | -ir |
Fiil çekimleri
İspanyolca fiil anlam/kullanış ..Zamanı , tekil ya da çoğul olduğunu , hangi şahısa ait olduğunu gösteren bazı takılar alarak oluşturduğu şekil ‘fiil çekimidir’
Örnek
Yardımcı fiil :que bağlacı , edat yardımı ile ulaç,ortaç ile birleşerek çekimleniyor
Eylem : YAKIN GELECEKTE olacakmış anlamı verir.
Yardımcı fiil + mastar
örneğin;
Voy a dance.
Ben dans edeceğim : dans etmeye gidiyorum (voy :gitmek demek)
Fiillerde çatı
İspanyolca’da fiiller çatılarına göre etken (activo) ve edilgen (pasivo) çatı olarak iki gruba ayrılıyor.
Etken Çatı (Activo)
Etken çatıda, fiilin öznesi eylemi gerçekleştiren kişiyi veya nesneyi temsil eder. Bu çatıda fiil, doğrudan nesne veya dolaylı nesne ile kullanılabiliyor. Etken çatıda fiiller, aktif eylemleri ifade etmek için kullanılıyor.
Örnek:
- Yo leo un libro. (Ben bir kitap okurum.)
- María escribe una carta. (María bir mektup yazar.)
Edilgen Çatı (Pasivo)
Edilgen çatıda, fiilin öznesi eylemin karşıladığı kişi veya nesneyi temsil eder. Bu çatıda fiil, “ser” yardımcı fiiliyle birlikte kullanılır ve eylem öznenin üzerinde gerçekleşiyor. Edilgen çatıda fiiller, pasif eylemleri ifade etmek için kullanılıyor.
örneğin;
El libro es leído por mí.
Kitap benim tarafımdan okunuyor.
La carta es escrita por María.
Mektup María tarafından yazılıyor.
İspanyolca fiillerde çatı, eylemin kim tarafından gerçekleştirildiğini veya kimin etkilendiğini belirtmek için kullanılıyor. Etken çatıda fiiller özne tarafından gerçekleştirilirken, edilgen çatıda fiiller öznenin üzerinde gerçekleştiriliyor.
Fiil Kipleri
Bildiğimiz gibi fiillerin aldığı zaman kipleri var. Bu kipler nedir? mesela
Kişinin o an yaptığını anlatmak için..şimdiki zaman haber kipi kullanılıyor.
O zaman olayı anlatan kişi tarafından değişik zaman dilimleriyle değişik şekiller alması ‘kip’ dir.
haber kipi : (indicativo) adından da anlaşılacağı gibi…kişi bir olayı şimdi mi… ,geçmişte mi..gelecekte mi yapacağını haber verir.
örneğin;
dilek kipi : Olay daha yapılmamıştır..ama kişi bunun olup olmayacağını bilmeden isteğini ifade eder.
yemiş olsa.
si hubiera comido (yemiş olmasını istiyor.)
Emir kipi :olup olmayacağını bilmeden… emreder.
Şart kipi : olay bir şarta bağlıdır.
Fiil zamanları
Zaman dilimleri nasıl bulunuyor.
1. Tamamlanıp,tamamlanmadığına göre:
Devam ediyorsa , tamamlanmamışsa : imperfecto.
Bitmişse : perfecto (bileşik zamanlar)
Ayrıntılı olarak zaman konumuza bakabilirsiniz.
Fiil türemesi
İspanyolca’da fiil türemesi, mevcut fiillerden yeni fiiller oluşturma sürecidir. Fiil türemesi genellikle eklerin eklenmesi veya fiil kökündeki değişikliklerle gerçekleşir. İşte İspanyolca’da yaygın olarak kullanılan fiil türeme yöntemleri:
- Eklerin Eklenmesi: -ar, -er, -ir gibi fiil son ekleri alarak yeni fiiller oluşturulabiliyor. Örneğin:
- caminar (yürümek) -> des-caminar (geri dönmek)
- comer (yemek) -> sobre-comer (aşırı yemek)
- Fiil Kökünde Değişiklikler: Fiil kökündeki bazı değişikliklerle yeni fiiller oluşturulabiliyor. Bu değişiklikler genellikle ünlü değişiklikleri veya ses uyumlarına dayanır. Örneğin:
- pedir (istemek) -> pre-guntar (sormak)
- dormir (uyumak) -> ador-mecer (sallamak)
- Bağlaçlar ve Ek Fiiller: Bağlaçlar ve ek fiiller kullanılarak yeni fiiller türetilebiliyor. Örneğin:
- hacer (yapmak) -> re-hacer (yeniden yapmak)
- poner (koymak) -> de-poner (bırakmak)
Fiil türemesi İspanyolca’da oldukça yaygındır ve genellikle dilin kullanımına bağlı olarak değişebiliyor. Yeni fiiller oluşturmak için farklı yöntemler ve kurallar kullanılabilyor. Bu nedenle, her fiilin türetme süreci farklı olabiliyor. Fiil türemesiyle ilgili daha fazla örnek ve detaylı bilgi için İspanyolca fiil kökleri ve eklerine dair kaynaklardan yararlanabilirsiniz.
Birkaç türemiş fiil
| İspanyolca | Türkçe |
|---|---|
| neviscar | anlamak |
| amanecer | aydınlanmak |
| relampaguear | aydınlatmak |
| pringar | budamak |
| granizar | Dolu yağmak |
| helar | dondurmak |
| tronar | Gök gürlemesi |
| alborear | gün ağarmak |
| ventear | havalandırmak |
| anochecer | Kararmak |
| nevar | Kar yağmak |
| haber | sahip olmak |
| lloviznar | serpiştirmek |
| escampar | tırmanmak |
| hay | var |
| llover | Yağmur yağmak |